ท่อน้ำนมอุดตัน

 

นมตัน...ก้อนนี้มาจากไหน ?

เต้านมของคุณแม่ก็เปรียบเสมือนโรงงานผลิตอาหารคุณภาพสูงระดับโลก ที่ผลิตอาหารสดใหม่ส่งตรงถึงลูกน้อยตลอด 24 ชั่วโมง ไม่มีวันหยุด ไม่มีวันหย่อนประสิทธิภาพ และที่สำคัญคือเป็นอาหารที่ออกแบบมาเฉพาะสำหรับลูกของคุณเองอีกด้วย

ธรรมชาติสร้างเต้านมของผู้หญิงขึ้นมาอย่างน่าทึ่ง ภายในเต้านมเต็มไปด้วยต่อมผลิตน้ำนมจำนวนมาก ถ้าจะให้นึกภาพง่ายๆ ก็ลองผ่าส้มโอออกตามขวางดูครับ กลีบส้มโอแต่ละกลีบก็มีหน้าตาคล้ายกับกลุ่มต่อมน้ำนมอยู่ไม่น้อย

ต่อมน้ำนมเหล่านี้จะผลิตน้ำนมแล้วส่งผ่านท่อน้ำนมเล็กๆ จำนวนมาก ไหลรวมกันไปยังบริเวณหัวนม เมื่อถึงเวลาที่ลูกดูดนม เหงือกและลิ้นของลูกจะช่วยกระตุ้นบริเวณลานนม ขณะเดียวกันสมองของคุณแม่ก็รับรู้ว่าลูกกำลังหิว

ทันใดนั้นเอง ต่อมใต้สมองก็เริ่มหลั่งฮอร์โมนสำคัญสองชนิดออกมา

ฮอร์โมนตัวแรกคือ Prolactin ทำหน้าที่สั่งให้ต่อมน้ำนมผลิตน้ำนมเพิ่ม

ส่วนอีกตัวคือ Oxytocin ทำหน้าที่บีบตัวเซลล์รอบต่อมน้ำนม ช่วยดันน้ำนมให้ไหลออกมาสู่ปากลูก

เรียกว่าเป็นระบบอัตโนมัติที่ทำงานประสานกันอย่างน่าทึ่งทีเดียว

หลายคนอาจเคยลองบีบน้ำนมดูแล้วพบว่าน้ำนมพุ่งออกมาหลายทิศหลายทางเหมือนฝักบัวขนาดย่อม นั่นเป็นเพราะหัวนมมีรูเปิดของท่อน้ำนมหลายรู ซึ่งจำนวนจะแตกต่างกันไปในแต่ละคน ไม่ได้มีจำนวนเท่ากันทุกคนครับ

แต่แล้ววันหนึ่ง...

คุณแม่ตื่นเช้ามาพบว่าเต้านมมีก้อนแข็งๆ ก้อนหนึ่ง

จับก็เจ็บ

กดก็เจ็บ

ขยับตัวก็เจ็บ

ให้นมก็เจ็บ

ปั๊มนมก็ยังเจ็บ

บางคนเริ่มรู้สึกเหมือนจะมีไข้ ปวดเมื่อยตัวคล้ายกำลังจะไม่สบาย

หลายคนตกใจว่า

"เอ๊ะ...เป็นมะเร็งหรือเปล่า"

ใจเย็นก่อนครับ

สิ่งที่เกิดขึ้นบ่อยที่สุดในคุณแม่ที่ให้นมบุตรคือภาวะที่เรียกว่า ท่อน้ำนมตีบแคบหรืออุดกั้นจากการอักเสบของเนื้อเยื่อรอบท่อน้ำนม

ฟังชื่ออาจดูยาก แต่ลองนึกภาพง่ายๆ

เหมือนถนนเส้นหนึ่งกำลังถูกน้ำท่วม

รถยังมีอยู่

ถนนยังอยู่

แต่การจราจรติดขัดเพราะช่องทางแคบลง

ท่อน้ำนมก็เช่นกันครับ

เมื่อมีการคั่งของน้ำนม หรือมีการอักเสบและบวมของเนื้อเยื่อรอบๆ ท่อน้ำนม ท่อจะตีบแคบลง การไหลของน้ำนมจึงไม่สะดวกเหมือนเดิม

น้ำนมที่ผลิตออกมาเรื่อยๆ จึงสะสมอยู่ด้านหลังบริเวณนั้น ทำให้เกิดก้อน เจ็บ คัด และตึงขึ้นมา

บางครั้งบริเวณปลายหัวนมอาจเห็นจุดสีขาวเล็กๆ คล้ายสิวเม็ดจิ๋ว เรียกว่า Milk Bleb หรือ White Dot

จุดเล็กๆ นี้อาจเป็นสัญญาณว่ามีการอักเสบหรือมีผิวหนังบางๆ ปิดรูเปิดของท่อน้ำนมอยู่

แล้วต้องทำอย่างไรล่ะ ?

สมัยก่อนเรามักเชื่อกันว่า

"ต้องนวดแรงๆ"

"ต้องเค้นออกให้หมด"

"ต้องรีดจนกว่าก้อนจะยุบ"

แต่ปัจจุบันเราพบว่าการนวดแรงๆ หรือบีบเค้นหนักๆ บางครั้งกลับทำให้เต้านมช้ำ บวม และอักเสบมากขึ้นกว่าเดิมเสียอีก

ดังนั้นวิธีดูแลที่เหมาะสมกว่าคือ

ให้นมลูกตามปกติ

ไม่ต้องเพิ่มรอบปั๊มจนมากเกินไป

หลีกเลี่ยงการบีบ เค้น หรือนวดรุนแรง

ถ้าจะนวด ให้ใช้มือสัมผัสเบาๆ เหมือนกำลังลูบแมวตัวโปรด ไม่ใช่เหมือนกำลังนวดแป้งโรตี

ใส่เสื้อชั้นในที่ไม่รัดแน่นจนเกินไป

และที่สำคัญคือ

ใช้ความเย็นช่วยลดอาการอักเสบ

ใช่ครับ...

คราวนี้ไม่ใช่น้ำอุ่น

แต่เป็นน้ำเย็น

ผ้าเย็นหรือเจลเย็นที่ห่อด้วยผ้าบางๆ ประคบบริเวณเต้านมประมาณ 10-20 นาที จะช่วยลดอาการบวม ลดความเจ็บปวด และช่วยให้เนื้อเยื่อที่กำลังอักเสบสงบลงได้ดี

ส่วนคุณแม่ที่ถามถึงยา Lecithin

ปัจจุบันมีการนำมาใช้เพื่อช่วยลดโอกาสเกิดภาวะท่อน้ำนมอุดตันซ้ำในบางราย โดยเชื่อว่าอาจช่วยให้ไขมันในน้ำนมกระจายตัวได้ดีขึ้น

แต่ต้องบอกตามตรงว่า หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ยังมีไม่มากนัก และไม่ได้ใช้รักษาภาวะนมตันที่เกิดขึ้นแล้วให้หายทันที

ดังนั้นพระเอกตัวจริงยังคงเป็น

การให้นมอย่างสม่ำเสมอ

การพักผ่อนให้เพียงพอ

การลดการอักเสบของเต้านม

และการดูแลเต้านมอย่างถูกวิธี

หากมีไข้สูง เต้านมแดงร้อนมากขึ้น ปวดมากขึ้น หรืออาการไม่ดีขึ้นภายใน 24-48 ชั่วโมง ควรรีบพบแพทย์ เพราะอาจกำลังเข้าสู่ภาวะเต้านมอักเสบที่ต้องได้รับการรักษาเพิ่มเติม

เป็นคุณแม่ก็เหนื่อยครับ

บางวันเหนื่อยจนแทบไม่ได้นอน

บางวันเจ็บจนอยากร้องไห้

แต่ทุกหยดของน้ำนมที่ลูกได้รับ ล้วนเป็นสิ่งที่ไม่มีโรงงานไหนในโลกผลิตทดแทนได้

น้ำนมแม่จึงไม่ได้เป็นเพียงอาหาร

แต่มันคือความรัก ความทุ่มเท และความภูมิใจของคนเป็นแม่ที่ส่งผ่านจากอกหนึ่งไปสู่อ้อมกอดเล็กๆ ของลูกทุกวัน

แหล่งข้อมูลทางวิชาการ

Academy of Breastfeeding Medicine Clinical Protocol #36: The Mastitis Spectrum, Revised 2022

ACOG Committee Opinion: Breastfeeding Challenges (2021)

Lawrence & Lawrence, Breastfeeding: A Guide for the Medical Profession, 9th Edition

Riordan & Wambach, Breastfeeding and Human Lactation, 6th Edition

WHO Infant and Young Child Feeding Guidelines (ล่าสุด)